Heldinnen in films

Ligt het aan mij of zijn de meeste vrouwenrollen in films vaak ondermaats? Denk er eens over na. Welk vrouwelijk personage ken jij die goed is neergezet en ook nog eens goed vertolkt door de actrice? Met de nadruk op dat eerste, want er zijn genoeg goede actrices, daar twijfel ik niet aan. Het gaat er mij om dat ik de meeste rollen maar oppervlakkig of overdreven vind.

Meestal heeft de vrouw een stereotypische rol. Bijvoorbeeld de strenge harde zakenvrouw, de overdreven romantische dweper, de “one-of-the-guys” of natuurlijk de sexy mannenverslindster. pogingen bovendien om dat te doorbreken zijn vaak te genant voor woorden. Ik denk aan Ally McBeal (Calista Flockhart), de zwakbegaafde narcist, en Carrie Bradshaw (Sarah Jessica Parker, Sex in the City), de sexueel gefrustreerde dramaqueen met hoogmoedswaanzin en daddy-issues.

Om mijn betoog nog meer kracht bij te zetten noem ik een tegenvoorbeeld: Sookie Stackhouse (Anna Paquin). Dat is nog eens een echte vrouw. Eindelijk een volbloed mens. Hoewel haar rol toch eigenlijk die van een niet-mens is. Voor degenen die haar niet kennen; ze speelt in True Blood de rol van gedachtenlezeres. Wat ze precies is dat is niet geheel duidelijk, maar ze heeft bepaalde bovenmenselijke gaves dat is wel duidelijk. Hoe dan ook vind ik haar één van de leukste personages in films of series ooit. En wel omdat ze zo oprecht is neergezet: ze is soms wat kleinburgerlijk, heeft daarentegen weer een verbluffende moed en wilskracht; ze staat geheel in contact met haar intuïtieve zijde, maar kan iemand soms gewoonweg niet vertrouwen tot het tegendeel bewezen is; ze volgt telkens haar hart, maar is slim genoeg om zich niet teveel door emoties te laten lijden ook al gaat ze daar soms de mist mee in en toont dan weer een enorm incasseringsvermogen. Kortom; ze heeft haar goede kanten en haar slechte kanten. Geen poespas, gewoon een echt mens. Daarbij hebben de makers haar natuurlijk wel net wat meer van het goede gegeven, het blijft tenslotte een hoofdpersoon waar je sympathie voor moet voelen.
Een ander tegenvoorbeeld is Karen (Natasche McElhone) van de serie Californication. Vooral in seizoen 2 en 3 laat zij vaker een menselijk kant zien. Ze maakt fouten, heeft een lastige karakter, en toch bewonder ik haar omdat ze Hank zo goed begrijpt, een prettige persoonlijkheid heeft, goede humor (ook al zo zeldzaam onder vrouwelijke personages) en een vrijgevochten geest zonder dat telkens te moeten bewijzen. Allemaal voorbeelden van psychologische diepgang.

Maar behalve de genoemde tegenvoorbeelden vind ik heel weinig vrouwen in films en series waar ik me in kan of wil inleven of überhaupt begrip voor voel (stereotypes nu even daargelaten, want daar heb je er tenslotte onder mannenrollen ook meer dan genoeg van; zo worden verhalen nu eenmaal gebouwd en bovendien is het gros van menselijk gedrag simpelweg stereotypisch). Misschien komt het doordat de meeste vrouwelijke personages zijn uitgedacht door een mannelijke schrijver die iets teveel van zijn eigen ervaringen en zijn relaties met zijn moeder projecteert op ‘de vrouw’ in het algemeen? De vrouwen echter die overduidelijk door vrouwelijke schrijfster zijn uitgedacht doen mij nog het meest pijn, want die zijn juist verantwoordelijk voor de Ally’s en de Carrie’s. Zo ook voor de meiden die girlpower moet uitdragen. Een soort Superwomen, maar dan volgens een hele vreemde [lees: dubbele] standaard van wat een vrouw Super maakt. Seksistisch, popularistisch en met twijfelachtig moraal. Superioriteitswaan noem ik het maar. Typisch een gevolg van jarenlang opgekropte wrok in een patriarchale maatschappij gevangen te hebben gezeten.

Natuurlijk is het lastig werken met weinig levendige voorbeelden van vrouwelijk heldendom (waar mannen een 5000 jaar oude traditie hebben om inspiratie uit te putten), dus misschien heeft dit hele gebeuren gewoon wat tijd nodig. In de literatuur bijvoorbeeld, (de grootste bron van psychologisch diepgaand uitgewerkte karakters en tevens het middel waarmee ideeën over heldenschap traditioneel gezien werden bewaard en overgedragen) is ook pas sinds zeer recentelijk een hoofdrol voor vrouwen toegestaan. Hoofdpersonen waren tot pakweg 100 jaar geleden altijd, maar dan ook altijd, mannen. Vrouwen speelden een stereotypische bijrol, meer niet.

Heldinnen, volgens de wat traditionelere opvatting van de heldin als krijgster (met vaak vermannelijkte eigenschappen), zijn er wel, maar deze ontstijgen vaak niet het niveau van een Buffy the Vampireslayer of Xena the Warriorprincess. We kennen ook de femme fatale, met haar sexualiteit als wapen en de man als vijand, maar is dat een goed voorbeeld? Quentin Tarantino kiest in zijn wraakfilm Kill Bill niet voor niets voor een vrouw (Uma Thurman als Beatrix Kiddo aka The Bride) in de hoofdrol. Een respectvolle poging de vrouw in de schijnwerpers te plaatsen. Zijn femmes fatales zijn gelukkig geen mannenhaters. Ze zijn wel sexy, sterk en onafhankelijk. Maar waar Tarantino’s kracht ligt, schuilt ook zijn beperking. De heer maakt pulp. Dat mag niet al te realistisch worden, dat kan het niet, en dat hoeft het ook niet. Toch is hier een grote stap gezet. Zijn vrouwen zijn stoer, maar tegelijk teder en kwetsbaar, sexy, maar tegelijk intelligent en slinks (zie ook: Jackie Brown en het onlangs verschenen Inglorious Bastards). Helaas is Tarantino opnieuw een uitzondering. En de middelen binnen zijn stijl zijn in dit opzicht beperkt.

Natuurlijk is het niet nieuw voor vrouwen om op zoek te zijn naar antwoorden. Want dat doen mensen. Iedereen heeft vragen zoals “wie ben ik”, “wie moet ik zijn”, “wat is de zin van alles” en dat soort dingen. Klink en klare antwoorden zijn er niet, maar de zoektocht zelf is denk ik onderdeel van ons bestaan. Onze cultuur is daar een uiting van. Waar zijn de vrouwelijke karakters die al wel enigszins antwoorden uitdragen op zulke vragen? Waar is de vrouw die zelfverzekerd is, maar niet naast haar schoenen loopt? Waar zijn de genuanceerde, psychologisch complexe, menselijke vrouwelijke types in films en series? In real-life ken ik er genoeg. Het fenomeen bestaat wel degelijk, ik zeg het maar even. Het valt me gewoon op dat ik het weinig terug zie op het scherm. Misschien moet je hiervoor naar de art-film keren. Die zijn per definitie stukken progressiever. Maar we willen onze heldinnen toch niet wegstoppen in stoffige filmhuizen (no offence)?

Ik bedoel dit verhaal eigenlijk niet als betoog, maar als een oprechte vraag naar jullie. Misschien zijn er genoeg voorbeelden, maar zie ik het gewoon niet. Weten jullie een vrouwelijke rol die goed is uitgewerkt? Denk er eens over na. Noem eens een vrouwelijk personage die niet alleen bedoelt is voor vrouwen die met haar kunnen identificeren, maar één waar voorbeeldigheid in zit. Een vrouw die een beetje een heldin voor je is en dan wel zo dat ze een overtuigend mens blijft en geen overdreven diva, psychotisch narcist met zelfmedelijden of fantastisch engelenwezen zonder gebreken.